Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie

Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie to miejsce szczególne, które powstało na terenie autentycznego obozu z czasów II wojny światowej. Znajduje się w Luboniu, tuż przy autostradzie A2 w kierunku Poznania, i zajmuje około 3 hektary terenu poobozowego. To nie jest typowe muzeum z eksponatami za szybą – tutaj historia dosłownie leży pod nogami, a sama przestrzeń opowiada o tragedii tysięcy ludzi.

Zwiedzanie jest bezpłatne, co czyni to miejsce dostępnym dla każdego, kto chce zrozumieć, co działo się w Wielkopolsce podczas okupacji.

Historia obozu w Żabikowie – miejsce wielu tragedii

W latach 1941-1945 działał tutaj niemiecki obóz, który pełnił kilka funkcji jednocześnie. Był więzieniem policji bezpieczeństwa (Gestapo), obozem karno-śledczym dla Polaków oraz obozem pracy przymusowej dla Żydów. To właśnie stąd więźniów wywożono do obozów koncentracyjnych – Auschwitz, Gross-Rosen, Mauthausen, Sachsenhausen i Ravensbrück.

Żydzi przetrzymywani w Żabikowie pochodzili z gett w Łodzi, Zduńskiej Woli, Sieradza, Wielunia, Pabianic i innych miast Kraju Warty. Zmuszano ich do pracy przy budowie autostrady Berlin-Poznań-Łódź-Warszawa – tej samej, której fragment przebiega dziś tuż obok muzeum jako autostrada A2. Obóz w Żabikowie był jednym z 24 podobnych obozów rozciągniętych wzdłuż trasy budowy.

Więzienie przeznaczone było głównie dla Polaków, którzy trafiali tu za działalność konspiracyjną, pomoc Żydom czy po prostu za bycie „niewygodnymi” dla okupanta. Po wojnie, w latach 1945-1948, na tym samym terenie funkcjonował obóz dla internowanej ludności niemieckiej. Pełna historia tego miejsca jest więc wielowarstwowa i skomplikowana.

Muzeum powstało w 1979 roku jako jedno z pierwszych tego typu miejsc pamięci w Wielkopolsce. Od 2013 roku zarządza również Muzeum byłego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, gdzie zginęło ponad 150 tysięcy osób.

Co zobaczysz na terenie muzeum

Teren muzealny rozciąga się wzdłuż autostrady na długości niemal pół kilometra. Spacer po nim zajmuje spokojnie godzinę, choć warto zarezerwować więcej czasu, jeśli planuje się również wizytę w budynku muzeum.

Na obszarze poobozowym stoją liczne pomniki upamiętniające ofiary różnych narodowości – Polaków, Żydów, Luksemburczyków, Holendrów, obywateli byłego Związku Radzieckiego. Każdy z nich ma swoją historię i symbolikę. Nie jest to jednak „park pomników” w tradycyjnym rozumieniu – te miejsca pamięci wpisują się w surowy krajobraz, który sam w sobie jest częścią ekspozycji.

Budynek muzeum został rozbudowany na bazie autentycznego baraku poobozowego i pozostałości willi komendanta obozu. W środku znajdują się wystawy stałe i czasowe. Warto wiedzieć, że od czerwca 2025 roku wystawa dotycząca obozów pracy przymusowej jest tymczasowo niedostępna z powodu trwającej rozbudowy muzeum. Można jednak zwiedzać wystawę poświęconą obozowi karno-śledczemu oraz teren poobozowy.

Dla kogo jest to muzeum

To miejsce przemawia przede wszystkim do osób zainteresowanych historią II wojny światowej i Zagładą. Nie jest to atrakcja dla małych dzieci – tematyka jest ciężka, a charakter miejsca wymaga odpowiedniej dojrzałości emocjonalnej.

Muzeum często odwiedzają grupy szkolne, zwłaszcza uczniowie szkół średnich. Placówka prowadzi bogatą działalność edukacyjną i organizuje lekcje muzealne dostosowane do różnych grup wiekowych. Regularnie odbywają się tu również Międzynarodowe Spotkania Młodzieży.

Dla osób z rodzin, które miały związek z tym rejonem podczas wojny, wizyta w Żabikowie może mieć szczególne znaczenie. Muzeum dokumentuje nie tylko historię tego konkretnego obozu, ale również 144 obozów pracy przymusowej dla Żydów w całej Wielkopolsce, więc można tu znaleźć informacje o losach krewnych.

Muzeum jest instytucją kultury Samorządu Województwa Wielkopolskiego i pełni funkcję depozytariusza pamięci o ofiarach zbrodni niemieckich dokonanych na terenie regionu.

Dlaczego warto tu przyjechać

Żabikowo nie jest miejscem łatwym. Nie ma tu efektownych multimedialnych instalacji ani interaktywnych atrakcji. Jest za to autentyczność – ten teren naprawdę był obozem, a budynek muzeum stoi w miejscu, gdzie stała willa komendanta.

Lokalizacja tuż przy autostradzie A2 sprawia, że można tu wstąpić podczas podróży między Poznaniem a Warszawą. Wielu kierowców przejeżdża tędy setki razy, nie zdając sobie sprawy, co znajduje się kilkadziesiąt metrów od jezdni. Zatrzymanie się choć na chwilę pozwala spojrzeć na tę trasę inaczej – kiedyś budowali ją ludzie w niewolniczych warunkach.

Muzeum nie stara się szokować czy wzruszać na siłę. Prezentuje fakty, dokumenty, zdjęcia. Sama przestrzeń i świadomość tego, co się tu działo, wystarczają, by wywołać refleksję. Dla wielu osób wizyta w takim miejscu jest ważnym doświadczeniem – przypomnieniem o tym, dokąd może prowadzić nienawiść i obojętność.

Muzeum jako ośrodek badawczy i edukacyjny

Żabikowo to nie tylko miejsce pamięci, ale również centrum badań nad historią Zagłady w Wielkopolsce. Muzeum prowadzi działalność naukową, posiada archiwum i bibliotekę specjalistyczną. Współpracuje z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami badawczymi oraz stowarzyszeniami zajmującymi się podobną tematyką.

Regularnie organizowane są tu konferencje, wykłady i warsztaty. Muzeum jest też organizatorem Wojewódzkiego Konkursu Historyczno-Literackiego „Wielkopolanie w czasie II wojny światowej”, który angażuje młodzież w poznawanie historii regionu.

Warto wspomnieć o interaktywnej mapie miejsc martyrologii Polaków w powiecie poznańskim w latach 1939-1945, którą można znaleźć na stronie muzeum. To narzędzie pokazuje skalę represji w całym regionie.

Muzeum uczestniczy w ogólnopolskich akcjach kulturalnych, takich jak Noc Muzeów czy Weekend Seniora z Kulturą. W trakcie takich wydarzeń często przygotowywane są specjalne programy i zwiedzanie z przewodnikiem.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać muzeum

Wstęp do muzeum jest bezpłatny, co jest dużym atutem – każdy może przyjechać bez względu na sytuację finansową. Muzeum jest nieczynne w poniedziałki. W pozostałe dni tygodnia jest otwarte, choć warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie zabikowo.eu lub zadzwonić pod numer 61 813-06-81.

Adres: ul. Niezłomnych 2, 62-030 Luboń. Muzeum znajduje się w dzielnicy Żabikowo, tuż przy autostradzie A2. Dojazd samochodem jest bardzo prosty – wystarczy zjechać z autostrady na węźle Luboń i kierować się znakami. Jest parking dla zwiedzających.

Komunikacją miejską można dojechać autobusami z Poznania – linie jadące w kierunku Lubonia zatrzymują się w pobliżu. Z przystanku do muzeum jest kilka minut spaceru.

Na zwiedzanie warto zarezerwować od godziny do dwóch godzin, w zależności od tego, czy chce się tylko przejść po terenie, czy również obejrzeć wystawy w budynku. Jeśli planuje się wizytę z grupą szkolną lub zorganizowaną, warto wcześniej skontaktować się z muzeum i umówić oprowadzanie.

Teren jest dostępny dla osób z ograniczoną mobilnością, choć warto pamiętać, że część obszaru to naturalna przestrzeń z trawnikami i ścieżkami.

Kontakt: [email protected], tel. 61 813-06-81